เปิดเวทีสานเสวนา ร่างพ.ร.บ.อากาศสะอาด มุมมองจากภาคเหนือ

วันที่ 1 สิงหาคม 2568 คณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่างพ.ร.บ.บริหารจัดการอากาศสะอาด ร่วมกับ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) สภาลมหายใจเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้องจัดเวทีสานเสวนาวิชาการสาธารณะ “ร่างพระบัญญัติบริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด พ.ศ....” ครั้งที่ 1 ณ ห้องประชุมใหญ่ สถาบันวิจัยพหุศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ไพสิฐ พาณิชย์กุล ผู้อำนวยการศูนย์วิชาการเพื่อขับเคลื่อนการป้องกันและแก้ไขปัญหามลพิษอากาศ (ศวอ.)กล่าวถึงวัตถุประสงค์การจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นทางวิชาการสาธารณะว่าจากสถิติของปัญหาฝุ่นควันในพื้นที่ภาคเหนือพบผู้ป่วยมะเร็งปอด จำนวนเพิ่มขึ้น และคนที่ป่วยเป็นมะเร็งปอดเกิดขึ้นกับคนที่อายุน้อยลงเรื่อย ๆ ร่างกฎหมายอากาศสะอาดที่กำลังผลักดันอยู่นี้จะไปไกลถึงขั้นการดูแลสุขภาพของผู้คนด้วย และเปลี่ยนระบบที่เราเผชิญและหาทางออกได้ ถือว่ามีเสียงโหวตผ่านค่อนข้างเป็นเอกฉันท์ นั่นแสดงให้เห็นว่ากฎหมายดังกล่าวมีความสำคัญ

กรรมาธิการเสนอสาระสำคัญของกฎหมาย

คณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่างพระราชบัญญัติบริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด พ.ศ. ...นำโดย จักรพล ตั้งสุทธิธรรม ประธานคณะกรรมาธิการฯ และรองศาสตราจารย์ ดร.คนึงนิจ ศรีบัวเอี่ยม รองประธานคณะกรรมาธิการฯ พรรษศรณ์ สาครเสถียร กรรมาธิการและที่ปรึกษา กัญญารัตน์ โคตรภูเขียว ผู้ช่วยเลขานุการคณะกรรมาธิการ กัญฐณา อภิรภากรณ์ กรรมาธิการ ธนาชัย สุนทรอนันตชัย กรรมาธิการ ภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ กรรมาธิการ และศันสนีย์ เอื้อพันธ์วิริยะกุล กรรมาธิการ ได้ร่วมกันนำเสนอสาระสำคัญของกฎหมายดังกล่าว

จักรพล ตั้งสุทธิธรรม ประธานคณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่างพระราชบัญญัติบริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด พ.ศ. ....กล่าวว่าที่มาของ พ.ร.บ.ฉบับนี้ได้มีการยื่นเสนอมาตั้งแต่ช่วงรัฐบาลเศรษฐา ทวีสิน ยื่นเสนอถึง 7 ร่าง ใช้ระยะเวลาในการพิจารณา 1 ปี กับ 7 เดือน มีคนเข้ามาร่วมประชุมจากหลายภาคส่วน ทั้งผู้มีส่วนได้เสีย ทั้งกระทรวง ทบวง กรมก็มาร่วมพิจารณากฎหมายฉบับกันอย่างกว้างขวาง และได้มีการพิจารณาเสร็จสิ้นแล้วในชั้นของคณะกรรมาธิการฯ โดยมีทั้งหมดมี 10 หมวด ซึ่งคาดว่าวาระ 2 และ 3 ในรัฐสภาคงใช้เวลาไม่นานเพราะเป็นกฎหมายที่มีการเฝ้ารอ โดยหวังใจว่าภายในปีนี้พ.ร.บ.บริหารจัดการสะอาดน่าจะคลอดออกมา กฎหมายนี้จะเป็นหมุดหมายใหม่ที่เป็นความร่วมมือของหน่วยงานต่าง ๆ ภาคประชาชน และท้องถิ่นมาทำงานร่วมกัน อย่างไรก็ตามการมีกฎหมายใหม่ก็ไม่ได้หมายความว่าจะแก้ปัญหาฝุ่นได้ในทันที แต่จะเป็นการเริ่มต้นของการทำงานกันทุกภาคส่วน และเป็นการทวงคืนอากาศบริสุทธ์ให้คนไทย

ดร.คนึงนิจ ศรีบัวเอี่ยม รองประธานคณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่างพระราชบัญญัติบริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด พ.ศ... กล่าวว่าปัญหาเรื่องฝุ่นควันเป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง ร่างพ.ร.บ อากาศสะอาดเป็นการรื้อโครงสร้างใต้ภูเขาน้ำแข็ง ภาระกิจกรรมาธิการชุดนี้คือภาระกิจกู้ระเบิดเวลากับปัญหาหมักหมมเชิงโครงสร้าง ดังนั้นกรอบความคิดจึงสำคัญมาก ในการพิจารณาร่างที่มาจาก 7 ร่างที่มีแนวคิดคนละแบบ คณะทำงานจึงต้องเริ่มจากการทำให้กรอบความคิดในการทำงานให้ชัดเจนก่อน เช่น เรื่องสิทธิในอากาศสะอาด ต้องมีการสถาปนาสิทธิในกฎหมาย เพราะสิทธิคือเรื่องสิทธิมนุษยชน ถือเป็นสารตั้งต้นในเรื่องสิทธิอื่น ๆ เช่น เรื่องสุขภาพ สิ่งแวดล้อม สิทธิที่จะมีส่วนร่วมในกม.ของรัฐ สิทธิในการได้รับการเยียวยา เป็นต้น เมื่อมีสิทธิก็ทำให้เกิดหน้าที่ของรัฐที่จะต้องตอบสนองการแก้ไขปัญหาตามมา กรอบคิด 2 คือการไม่แยกเรื่องสิ่งแวดล้อมออกจากสุขภาพ กรอบคิด 3 คือบูรณาการทุกมิติ กรอบคิดที่ 4 ยกระดับการกระจายอำนาจและการมีส่วนร่วมของประชาชน กรอบที่ 5 ใช้มาตรการจูงใจควบคู่กับการลงโทษ (Carrot and Stick)

นอกจากนี้ กฎหมายฉบับนี้ยังมีเรื่องของนวัตกรรมทางกฎหมาย เช่น การยึดโยงกับหลักสิทธิมนุษยชน มีโครงสร้างองค์กร และกลไกการบริหารจัดการที่เน้นอากาศสะอาดโดยเฉพาะ มีเครื่องมือและกลไกเชิงเทคนิคที่ครอบคลุมและบูรณาการ เช่น มาตรฐานเพื่อสุขภาพระดับประเทศ และเพื่อสวัสดิภาพระดับพื้นที่ ดัชนีเพื่อคุณภาพอากาศ AQI ดัชนีอากาศเพื่อสุขภาพ AQHI ระบบฐานข้อมูลอากาศสะอาด (Clean Air Big Data) มีมาตรการป้องและควบคุมมลพิษจากแหล่งกำเนิดเฉพาะเจาะจงแต่ละภาคส่วน เป็นต้น

นอกจากนี้ยังมีการเพิ่มเติมเรื่องแหล่งกำเนิดมลพิษในภาคเมือง มลพิษข้ามแดน มีการเสนอให้มีเขตเฝ้าระวังมลพิษ และการใช้เครื่องมือเศรษฐศาสตร์ และกองทุนในการแก้ไขปัญหา เช่น การเก็บค่าธรรมเนียมเพื่ออากาศสะอาด การจัดสรร การซื้อขาย และการโอนสิทธิในการระบายสารมลพิษทางอากาศในพื้นที่ควบคุม การสร้างหลักประกันความเสี่ยงหรือความเสียหายอันเนื่องมาจากมลพิษทางอากาศ ระบบฝากไว้ได้คืน มาตรการอุดหนุน สนับสนุน ส่งเสริม หรือช่วยเหลือกิจกรรมเพื่ออากาศสะอาด เป็นต้น และกฎหมายจะมีความรับผิดด้วย โดยแบ่งเป็นคดีทางแพ่งทั้งภายในราชอาณาจักร และข้ามแดน ทางอาญา เช่น การให้ข้อมูลเป็นเท็จ และความผิดทางพินัย ซึ่งเป็นอาญาเบา ๆ

อชิชญา อ๊อตวงษ์ หนึ่งในคณะกรรมาธิการร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาดกล่าวว่าในการออกแบบกฎหมายจะดูเรื่อง 1. สิทธิ 2. ระบบฐานข้อมูลที่ครอบคลุมทุกเรื่อง มาจากหลายแหล่ง 3. การจำแนกพื้นที่คุณภาพอากาศ เพื่อเป็นกรอบในการออกแบบการแก้ปัญหาอย่างไร 4. แผนปฏิบัติการระดับจังหวัด โดยต้องมาจากพื้นที่ และสามารถบังคับใช้แผนได้จริง ๆ องค์ประกอบ จะมีเรื่องศักยภาพการรองรับมลพิษ ต้องมีไทม์ไลน์ที่ชัดเจนว่าจะผ่านเกณฑ์คุณภาพอากาศด้วย และ 5. แหล่งกำเนิดมลพิษเพื่อจัดการปัญหา ทำให้ท้องถิ่นสามารถระดมความเห็นของประชาชนได้

แหล่งกำเนิดมลพิษ มีระบบอนุมัติ อนุญาต มีมาตรการควบคุมมลพิษ มาตรการทางเศรษฐศาสตร์การติดตามตรวจสอบการปฏิบัติตามกฎหมายการบังคับใช้กฎหมาย ประกาศเขตเฝ้าระวังฯ หรือเขตประสบมลพิษทางอากาศ ส่วนสิ่งแวดล้อมที่รองรับมลพิษจะมีมาตรฐานคุณภาพอากาศ พื้นที่ปลอดภัยสำหรับชีวิตมนุษย์คือเท่าไหร่ และที่เพิ่มคือมาตรฐานคุณภาพอากาศเพื่อสวัสดิภาพสาธารณะ รวมวิถีชีวิตและสิ่งมีชีวิตในพื้นที่ต่างๆ ด้วย ค่ามาตรฐานนี้จะมาจากพื้นที่โดยคณะกรรมการระดับจังหวัดจะนำเสนอเข้าไป และรัฐมนตรีต้องประกาศเป็นค่ามาตรฐาน